تاثیرات قطعی برق بر عملکرد لوازم برقی

بررسی تاثیرات قطعی برق بر عملکرد لوازم برقی

خاموشی های مکرر و قطعی برق فقط یک وقفه ساده در جریان برق نیستند، بلکه می توانند حکم یک ضربه سنگین به موتور یخچال، برد ماشین لباسشویی یا پاور کامپیوتر شما را داشته باشند.

شاید برایتان سوال باشد که دقیقا چه اتفاقی در آن چند ثانیه قطع و وصل شدن رخ می دهد که باعث سوختن یک دستگاه چند ده میلیونی می شود؟ یا مهم تر از آن، بهترین عملکرد برای محافظت از لوازم خانگی در حین قطعی برق چیست؟ در این مقاله، قرار است به زبان ساده و بدون پیچیدگی، دقیقاً بررسی کنیم که نوسانات برق چه بلایی سر وسایل می آورد و چطور می توانیم با روش های درست و ابزارهای دقیق، جلوی این خسارت های سنگین را بگیریم. 

چرا قطع شدن برق باعث خرابی دستگاه ها می شود؟

اولین سوالی که باید به آن جواب بدهیم این است: آیا قطع برق برای لوازم خانگی ضرر دارد؟ پاسخ کوتاه و قاطع "بله" است. اما چرا؟

وقتی برق شهر قطع می شود، جریان انرژی به طور ناگهانی از حرکت می ایستد. این توقف ناگهانی برای دستگاه هایی که موتور الکتریکی دارند (مثل یخچال یا جاروبرقی) یا دستگاه هایی که سیستم خنک کننده دارند، بسیار مضر است. اما خطر اصلی زمانی است که برق دوباره وصل می شود.

نوسان ولتاژ برق چگونه به دستگاه ها آسیب می زند؟

تصور کنید یک شلنگ آب را با فشار زیاد ناگهانی باز کنید؛ چه اتفاقی می افتد؟ شدت جریان آب ممکن است شلنگ را از جا بکند. برق هم همین طور است. لحظه ای که برق وصل می شود، ممکن است ولتاژ (فشار برق) برای چند ثانیه بسیار بالاتر از حد استاندارد (220 ولت) باشد. این شوک ناگهانی که به آن "سرج" (Surge) می گویند، می تواند سیم پیچی موتورها را ذوب کند یا مدارهای ظریف الکترونیکی را بسوزاند.

از طرف دیگر، گاهی قبل از قطع کامل یا بعد از وصل شدن، برق دچار "افت ولتاژ" می شود. یعنی ولتاژ کمتر از حد لازم است. در این حالت، موتور دستگاه زور می زند تا کمبود ولتاژ را با کشیدن جریان بیشتر جبران کند. نتیجه؟ داغ شدن بیش از حد سیم پیچ ها و در نهایت سوختن موتور. اینجاست که می فهمیم تاثیرات قطعی برق بر عملکرد لوازم برقی شوخی بردار نیست.

آسیب های ناشی از قطعی برق بر انواع لوازم خانگی

همه وسایل به یک اندازه آسیب نمی بینند. برای مثل لامپ ها شاید فقط خاموش شوند، اما لوازمی که موتور و کمپرسور دارند، در معرض شدید خطر هستند.

1. یخچال و فریزر

یخچال ها و فریزرها، به ویژه مدل های ساید بای ساید، آسیب پذیرترین لوازم در برابر نوسان برق هستند. چرا؟ چون کمپرسور (موتور) یخچال برای به گردش درآوردن گاز مبرد، فشار زیادی را تحمل می کند.

وقتی برق قطع می شود و بلافاصله (یا با نوسان) برمی گردد، گاز داخل لوله ها هنوز فرصت نکرده به حالت تعادل برگردد. کمپرسور می خواهد با فشار زیاد استارت بزند، اما نمی تواند (چون فشار گاز بالاست). در این لحظه موتور "قفل" می کند (Amperage می کشد) و اگر محافظ نداشته باشید، سیم پیچ آن در عرض چند ثانیه می سوزد.

علاوه بر موتور، بردهای الکترونیکی یخچال های جدید که فرمان های یخ زدایی و تنظیم دما را می دهند، در برابر تغییر ولتاژ بسیار ضعیف عمل می کنند و سریع می سوزند.

2. تلویزیون و لوازم صوتی و تصویری

تلویزیون ها پر از قطعات ریز الکترونیکی، خازن ها و ترانزیستورها هستند. آسیب های ناشی از قطعی برق بر انواع لوازم خانگی در تلویزیون معمولاً خودش را در "برد تغذیه" (Power Board) یا "برد اصلی" (Main Board) نشان می دهد.

نوسان برق می تواند باعث سوختن پیکسل های صفحه نمایش، نیم سوز شدن پاور و یا از کار افتادن کامل تلویزیون شود. حتی اگر تلویزیون خاموش باشد اما دوشاخه آن به پریز وصل باشد، باز هم خطر آسیب وجود دارد چون برق در مدار استندبای جریان دارد.

3. ماشین لباسشویی و ظرفشویی

این دستگاه ها دو بخش آسیب پذیر دارند:

1. موتور و پمپ تخلیه: که با نوسان برق تحت فشار قرار می گیرند.
2. برد کامپیوتری (تایمر): که مغز ماشین لباسشویی و ظرفشویی است. اگر برق وسط کار قطع شود، ممکن است برنامه شستشو به هم بریزد (Logic error) و یا برد نیم سوز شود.
   خیلی اوقات پیش می آید که بعد از وصل شدن برق، لباسشویی روشن می شود اما دیگر برنامه شستشو را جلو نمی برد یا ارورهای عجیب روی صفحه نمایش می دهد.

بهترین عملکرد برای محافظت از لوازم خانگی در حین قطعی برق چیست؟

حالا که با خطرات آشنا شدیم، لازم است بفهمیم چطور جلوی این ضررها را بگیریم؟ راهکارهای جلوگیری از سوختن لوازم برقی متنوع هستند و از روش های بدون هزینه تا خرید تجهیزات پیشرفته را شامل می شوند.

الف) جدا کردن دوشاخه از پریز (روش دستی و رایگان)

ساده ترین و شاید مطمئن ترین روش این است: وقتی برق رفت، بلافاصله دوشاخه وسایل حساس (یخچال، تلویزیون، لباسشویی) را از پریز بکشید. چرا؟ چون خطرناک ترین لحظه، همان لحظه ی وصل شدن برق است که نوسان شدیدی دارد.

وقتی برق آمد، حدود 5 تا 10 دقیقه صبر کنید تا ولتاژ شبکه ثابت شود، سپس دوشاخه ها را وصل کنید. این کار یکی از موثرترین راه های محافظت از لوازم برقی است، البته به شرطی که در خانه باشید!

ب) استفاده از محافظ برق (سد دفاعی اول)

اگر نمی توانید همیشه مراقب باشید تا دوشاخه ها را بکشید، باید از "محافظ ولتاژ" استفاده کنید. اما محافظ برق دقیقا چه می کند؟

این دستگاه ولتاژ ورودی را رصد می کند. اگر ولتاژ از یک حد مشخص بالاتر (مثلاً 250 ولت) یا پایین تر (مثلاً 180 ولت) برود، جریان برق را قطع می کند تا به دستگاه آسیب نرسد.

نکته مهم: محافظ یخچال باید "زمان تاخیر" (Delay) داشته باشد (معمولاً 4 تا 6 دقیقه). این زمان تاخیر باعث می شود گاز یخچال متعادل شود و موتور با فشار روشن نشود. برای تلویزیون و لوازم شستشو، زمان تاخیر کمتر (حدود 1 تا 2 دقیقه) کافی است.

ج) استابلایزر یا ترانس تثبیت کننده (محافظت هوشمندانه)

محافظ برق معمولی فقط برق را "قطع" می کند. اما اگر در منطقه ای زندگی می کنید که ولتاژ مدام بالا و پایین می شود، قطع و وصل مداوم خودش آسیب زننده است. اینجاست که باید بپرسیم چه تجهیزاتی برای محافظت از وسایل برقی استفاده کنیم که بهتر از محافظ معمولی باشد؟

پاسخ "استابلایزر" (Stabilizer) است. استابلایزر برق را قطع نمی کند، بلکه آن را "اصلاح" می کند. اگر ولتاژ پایین باشد، آن را تقویت می کند و اگر بالا باشد، آن را کاهش می دهد تا همیشه یک برق صاف و تمیز 220 ولت به دستگاه شما برسد. برای یخچال های گران قیمت ساید بای ساید یا کولر گازی، خرید استابلایزر یک سرمایه گذاری عاقلانه است.

د) دستگاه برق اضطراری یا UPS

اگر با کامپیوتر کار می کنید و اطلاعاتتان مهم است، محافظ و استابلایزر کافی نیستند چون وقتی برق می رود، سیستم خاموش می شود. "یو پی اس" (UPS) دارای باتری داخلی است و وقتی برق می رود، بدون وقفه برق دستگاه را تامین می کند. این به شما فرصت می دهد تا فایل هایتان را ذخیره و سیستم را امن خاموش کنید.

مقایسه ابزارهای محافظتی برق؛ کدام را بخریم؟

برای اینکه بهتر تصمیم بگیرید، در جدول زیر تفاوت این سه دستگاه را می بینید:

راهکارهای عملی برای جلوگیری از سوختن وسایل برقی

به جز خرید دستگاه، چند نکته فنی و رفتاری هم وجود دارد که به عنوان نحوه محافظت از لوازم برقی هنگام قطعی برق باید رعایت کنید:

1. بررسی سیم کشی و سیستم ارت (Earth) ساختمان

خیلی از خرابی ها به خاطر نبود سیم اتصال به زمین (ارت) است. سیم ارت الکتریسیته ساکن و نشتی جریان را به زمین منتقل می کند و مانع از برق گرفتگی بدنه دستگاه یا آسیب به بردهای حساس می شود. اگر ساختمان شما چاه ارت ندارد یا سیم کشی آن قدیمی و پوسیده است، وسایل برقی شما بیشتر در معرض خطر هستند.

2. استفاده نکردن از وسایل پرمصرف در ساعات پیک

وقتی برق نوسان دارد یا احتمال قطعی بالاست (مثل روزهای گرم تابستان)، همزمان روشن کردن جاروبرقی، اتو، لباسشویی و کولر گازی فشار زیادی به سیم کشی داخلی خانه می آورد. این "افت ولتاژ داخلی" می تواند باعث سوختن سیم کشی و آسیب به دستگاه ها شود. سعی کنید استفاده از این وسایل را به ساعات خنک تر یا زمانی که برق پایدار است موکول کنید.

3. چک کردن کنتور و فیوزها

گاهی مشکل از شبکه برق نیست، بلکه از فیوزهای مینیاتوری داخل خانه است. اگر فیوزها شل شده باشند یا اتصالات داخل جعبه فیوز محکم نباشد، باعث ایجاد جرقه و نوسان در برق ورودی به خانه می شود. یک برقکار ماهر می تواند با آچارکشی اتصالات تابلو برق، ریسک خرابی را تا حد زیادی کم کند.

4. نصب محافظ کلی پای کنتور

به جای اینکه برای هر پریز یک محافظ بخرید، می توانید یک "محافظ برق مرکزی" یا استابلایزر کل ساختمان را بعد از کنتور برق نصب کنید. این دستگاه تمام برق ورودی به خانه را کنترل می کند و اجازه نمی دهد نوسان ولتاژ وارد هیچ کدام از پریزهای خانه شود. این روش شاید در ابتدا هزینه داشته باشد، اما در درازمدت به صرفه ترین راهکار جلوگیری از سوختن لوازم برقی است.

آیا گارانتی خسارت نوسان برق را می دهد؟

یک نکته بسیار مهم که باید بدانید این است که اکثر شرکت های تولیدکننده لوازم خانگی، خرابی ناشی از نوسان برق را جزو موارد گارانتی حساب نمی کنند! آنها معتقدند که مشکل از شبکه برق بوده و ربطی به کیفیت دستگاه ندارد. 

بنابراین اگر یخچالتان به خاطر قطع و وصل برق بسوزد، احتمالا باید هزینه تعمیر را از جیب بدهید. البته اداره برق طرح هایی برای بیمه خسارت مشترکین دارد، اما پروسه دریافت آن زمان بر است. پس عقل حکم می کند که با هزینه کمتر (خرید محافظ یا استابلایزر) جلوی این خسارت بزرگ را بگیرید.

جمع بندی

در نهایت، تاثیرات قطعی برق بر عملکرد لوازم برقی واقعیتی است که نمی توان نادیده گرفت. نوسانات ولتاژ، شوک های لحظه ای و قطع و وصل های مکرر، دشمنان خاموش لوازم خانگی شما هستند. فرقی نمی کند یخچال شما بهترین برند بازار باشد یا یک مدل معمولی؛ برق نامناسب می تواند هر دستگاهی را از پا در بیاورد.

برای جمع بندی کارهایی که باید انجام دهید:

1. در زمان قطعی برق، دوشاخه وسایل گران قیمت را بکشید.
2. برای یخچال و فریزر حتماً از محافظ یا ترانس مخصوص با زمان تاخیر استفاده کنید.
3. برای کامپیوتر و کارهای حساس، به فکر خرید UPS باشید.
4. اگر در منطقه ای با نوسان شدید زندگی می کنید، استابلایزر بهترین دوست وسایل برقی شماست.

با رعایت این نکات ساده، می توانید عمر مفید دستگاه هایتان را بالا ببرید و از هزینه های سنگین تعمیر یا خرید مجدد نجات پیدا کنید.